ड्रागन फ्रुट पछिल्लो समय लोकप्रिय फल बन्दै गएको छ । यो फल विश्वभरि स्वास्थ्य लाभका लागि पनि परिचित छ । यसको वैज्ञानिक नाम "हाइलोसेरुस अन्डटुस" हो । यो फल पोषणले भरिपूर्ण छ र विशेष गरी भिटामिन सी, एन्टिअक्सिडन्ट्स, र फाइबरले धनी छ । ड्रागन फ्रुटले मधुमेह, उच्च रक्तचाप, र हृदय रोगहरू जस्ता समस्याहरूलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ । यसको बोट सुक्खा प्रतिरोधी, सघन खेतीयोग्य, र सजिलै हुर्कने हुन्छ । नेपालमा, छतमा ड्रागन फ्रुट खेती सम्भाव्य र लाभदायक देखिएको छ । ड्रागन फ्रुटको बोट रोपेपछि करिब ६–८ महिनामा फल उत्पादन गर्न थाल्छ । एकपटक फल लागेपछि हरेक १–२ महिनामा फल प्राप्त गर्न सकिन्छ ।
ड्रागन फ्रुटलाई पिटाया पनि भनिन्छ र यो क्याक्टस परिवारको सदस्य हो। यसको फल गुलाबी र रातो बाहिरी छाला र सेतो वा रातो भित्री मासु हुन्छ। यो फल स्वादिष्ट मात्र होइन, स्वास्थ्यको लागि पनि अत्यन्त लाभदायक छ। द्दण्विशेषगरी सहर क्षेत्रमा, छत खेतीले खाद्य सुरक्षा र आत्मनिर्भरता बढाउन मद्दत गर्छ। ड्रागन फ्रुट खेतीलाई धेरै जमिनको आवश्यकता पर्दैन। छतमा साना ठाउँमा पनि यसको खेती गर्न सकिन्छ। छत खेतीले हरियाली बढाउँछ र वातावरणीय प्रदूषण कम गर्न मद्दत गर्छ। साथै, यो शहरी तापमानलाई पनि नियन्त्रणमा राख्छ।
ड्रागन फ्रुटको बोट सुक्खा प्रतिरोधी हुन्छ, जसले गर्दा पानीको कम मात्रामा पनि राम्रोसँग बढ्न सक्छ। यसले छतमा खेती गर्दा सजिलो व्यवस्थापनको सुविधा दिन्छ। ड्रागन फ्रुटको मूल्य बजारमा उच्च हुन्छ। यसको खेतीबाट राम्रै आम्दानी हुन सक्छ। आफ्नै छतमा ताजा र पोषिलो ड्रागन फ्रुट उत्पादन गर्न सकिन्छ, जसले परिवारको स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।
छतमा ड्रागन फ्रुट खेती गर्दा राम्रो सूर्यप्रकाशको व्यवस्था भएको स्थान चयन गर्नुपर्छ। ड्रागन फ्रुटलाई दैनिक कम्तिमा ६–८ घण्टा सूर्यप्रकाश आवश्यक पर्छ। छतमा खेतीका लागि आवश्यक प्राविधिक ज्ञानको कमीले समस्या हुन सक्छ। सही जानकारी र तालिमको आवश्यकता हुन्छ। ड्रागन फ्रुट खेतीमा मौसमको ठूलो प्रभाव पर्छ। अत्यधिक वर्षा, हावा, र तापक्रमले बोटलाई नोक्सान पुर्याउन सक्छ ।
ड्रागन फ्रुट खेतीका लागि बालुवायुक्त दोमट माटो उपयुक्त हुन्छ। माटोमा जैविक मल मिसाएर तयारी गर्नुपर्छ। ड्रेनेज राम्रो हुनु आवश्यक छ किनभने पानी जम्नाले जरा कुहिने समस्या हुन सक्छ।
ड्रागन फ्रुटको बिरुवा नर्सरीबाट खरिद गरेर रोप्न सकिन्छ। बिरुवा करिब १ मिटरको दूरीमा रोप्नुपर्छ। ड्रागन फ्रुटको बोट क्याक्टस परिवारको भएकोले यो माथि चढ्न चाहन्छ। यसलाई सहारा दिनका लागि १।५–२ मिटरको बाँस वा फलामको खम्बा प्रयोग गर्नुपर्छ। ड्रागन फ्रुट खेतीका लागि नियमित सिंचाई आवश्यक छ। गर्मी मौसममा हप्तामा दुईपटक र जाडो मौसममा हप्तामा एकपटक पानी दिनुपर्छ। ड्रागन फ्रुट खेतीमा जैविक मल प्रयोग गर्नुपर्छ। प्रति ३ महिनामा एकपटक कम्पोस्ट मल प्रयोग गर्नुपर्छ। रासायनिक मलको प्रयोगबाट बच्नुपर्छ।
ड्रागन फ्रुटको बोटलाई कीराहरूबाट जोगाउन नियमित निरीक्षण गर्नुपर्छ। जैविक कीटनाशकको प्रयोग गर्नुपर्छ। ड्रागन फ्रुट एक बहुमूल्य र स्वास्थ्यवर्धक फल हो जसको खेती छतमा गर्न सकिन्छ। नेपालमा छत खेतीको सम्भावना बढ्दै गइरहेको छ र ड्रागन फ्रुट खेतीले आर्थिक, स्वास्थ्य, र पर्यावरणीय लाभ प्रदान गर्छ। छतमा ड्रागन फ्रुट खेती गर्न सही स्थान, माटो, बिरुवा, सिंचाई, र हेरचाहको ध्यान दिनुपर्छ। प्राविधिक ज्ञान र तालिमको अभावमा केही चुनौतीहरू आउन सक्छन्, तर सही व्यवस्थापन र जानकारीले यी चुनौतीहरूलाई पार गर्न सकिन्छ। नेपालमा छतमा ड्रागन फ्रुट खेतीको प्रवर्द्धन गरेर आर्थिक आत्मनिर्भरता, खाद्य सुरक्षा, र पर्यावरण संरक्षणमा योगदान गर्न सकिन्छ। यसले शहरी क्षेत्रका मानिसहरूको स्वास्थ्य र आर्थिक अवस्थामा सुधार ल्याउनेछ। यसरी, छतमा ड्रागन फ्रुट खेतीले कृषि क्षेत्रमा नयाँ आयाम थप्न सक्छ।
