गाईजात्रा नेपालमा मनाइने एक प्रमुख सांस्कृतिक पर्व हो। यो पर्व नेवारी समुदायमा विशेष गरी मनाइन्छ। गाईजात्रा प्रत्येक वर्षको भाद्र महिनामा विशेष गरी काठमाडौँ उपत्यकामा मनाइन्छ। यस पर्वको मुख्य उद्देश्य दिवंगत आफन्तहरूको आत्माको शान्तिका लागि प्रार्थना गर्नु र उनीहरूको सम्झनामा श्रद्धा व्यक्त गर्नु हो। गाईजात्रा पर्वलाई “सति पर्व“ वा “गोपूजा“ पनि भनिन्छ।
गाईजात्राको उत्पत्ति मल्लकालमा भएको मानिन्छ। राजा प्रताप मल्लको पालामा यो पर्व सुरु भएको हो। काठमाडौँका राजा प्रताप मल्लको कान्छो छोरा अचानक निधन भएपछि रानीले ठूलो शोक व्यहोर्नु पर्यो। रानीको शोकलाई कम गर्नका लागि राजा प्रताप मल्लले सम्पूर्ण काठमाडौँवासीलाई आफ्नो दिवंगत आफन्तको सम्झनामा गाईको तस्बिर वा गाईसँगै जुलुस निकाल्न आदेश दिए। यसैगरी, गाईजात्रा पर्वको परम्परा स्थापित भयो।
यस दिन, मानिसहरूले गाईलाई सजाएर शहरभरि परिक्रमा गराउँछन्। गाईलाई हिन्दू धर्ममा पवित्र मानिन्छ, र मान्यता अनुसार गाई मृतात्मालाई स्वर्गमा लैजान मद्दत गर्छ। मृतक व्यक्तिको सम्झनामा गाईजात्राको जुलुसमा गाईको तस्बिर, चित्र, वा जीवित गाईको प्रयोग गरिन्छ।
गाईजात्रा केवल धार्मिक र सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन, यो हास्यव्यंग्य र समाजको विकृतिलाई उजागर गर्ने माध्यम पनि हो। यो पर्वमा विभिन्न कलाकारहरूले सामाजिक, राजनीतिक, र आर्थिक समस्याहरूलाई व्यंग्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। यसले समाजमा भएको अन्याय, विसंगति, र विकृतिलाई व्यंग्यको माध्यमबाट प्रहार गर्ने परम्परा स्थापित गरेको छ।
गाईजात्राको अवसरमा नेवारी समुदायका मानिसहरूले आफ्ना दिवंगत आफन्तहरूको आत्माको शान्तिका लागि विशेष पूजा र अनुष्ठान गर्छन्। यस दिन नेवारी समुदायमा विभिन्न परिकारहरू बनाइन्छ र आफ्ना आफन्तहरूलाई भोजन गराइन्छ। साथै, यस दिन विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूको आयोजना गरिन्छ, जसमा नृत्य, संगीत, र नाटक प्रस्तुत गरिन्छ।
यसरी, गाईजात्रा केवल धार्मिक पर्व मात्र नभएर समाजमा एकता, सहिष्णुता, र हास्यव्यंग्यको महत्त्वलाई पनि उजागर गर्ने पर्व हो। यसले मानिसहरूलाई आफ्नो दुःखलाई बिर्सेर हाँसोको माध्यमबाट जीवनलाई नयाँ दृष्टिकोणले हेर्न प्रेरित गर्छ। गाईजात्रा पर्वले नेपालको सांस्कृतिक धरोहरको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
